«Πολλοί μαζεύουμε Βυζαντινές εικόνες, μαζεύουμε και κασέτες, κάνουμε αυτά, παίρνουμε και τα βιβλία τα Ασκητικά και τα Πατερικά, τα διαβάζουμε, ντοπαριζόμαστε στο τέλος, πέφτουμε σε απόγνωση, - έτσι γίνεται, αδελφοί μου – και χανόμαστε.
Πρόκειται για στόφα εκκλησιαστική, για «εκκλησιαστικότητα με βυζαντινό λούστρο», καθώς τη χαρακτηρίζει ο σοφός Γέρων, δανειζόμενος έκφραση ενός συγχρόνου αγίου, όπως λέει, που έζησε στη Αλάσκα, Ρώσος την καταγωγή.
Και ποια είναι η στάση η καλή;
«Πολλοί μαζεύουμε Βυζαντινές εικόνες, μαζεύουμε και κασέτες, κάνουμε αυτά, παίρνουμε και τα βιβλία τα Ασκητικά και τα Πατερικά, τα διαβάζουμε, ντοπαριζόμαστε στο τέλος, πέφτουμε σε απόγνωση, – έτσι γίνεται, αδελφοί μου – και χανόμαστε. Και λέμε από πάνω «Είμαστε καλοί. Εγώ είμαι Ορθόδοξος». Βρε, η Ορθοδοξία αγγίζει την καρδιά του ανθρώπου. Την ψυχή του ανθρώπου. Τη μεταμορφώνει. Την κάνει εύσπλαχνη. Την κάνει ταπεινή. Την καθαρίζει απ’ το κακό κι απ’ την αγριάδα. Της δίνει μια αγάπη. Πνεύμα θυσίας. Αυτοθυσίας. Υπομονής. Και βλέπεις τον άλλον, πο ’χει αυτή τη χάρη, κι είν’ Ορθόδοξος. Και μπορεί να ’χει μια εικόνα της Αναγεννήσεως, όπως ο άγιος Νεκτάριος, και να προσεύχεται σ’ αυτήν. Αλλά, τι; Να αγγίζει την Παναγία! Να πιστεύει την Παναγία! Να τιμά την Παναγία! Να αισθάνεται την Παναγία! Έτσι. Καταλάβατε; Αλλοιώς θα είναι μια Εκκλησιαστικότητα με Βυζαντινό λούστρο. Βέβαια.» (Αρχιμ. Ανανίας Κουστένης, Λόγοι για τον άγιο Νεκτάριο, τόμος Α΄, Κυπρής, Αθήνα 2019).
Πρόκειται για τον τύπο και την ουσία. Αυτό δεν εκφράζει ο μακαριστός άγιος Γέρων παραθέτοντας τις δύο προσεγγίσεις της Ορθοδοξίας; Τη μία, κατά την οποία ο πιστός «παλεύει» να αποδείξει την «ορθοδοξία» του μ’ έναν επιφανειακό και προσχηματικό τρόπο, μαζεύοντας εικόνες βυζαντινές, κασέτες, βιβλία ασκητικά και πατερικά, αλλά δίχως το ορθόδοξο πνεύμα να αγγίζει το κέντρο του, εκείνο στο οποίο επιβλέπει ο Κύριος, την καρδιά του. «Υἱέ μου, δός μοι σήν καρδίαν» ακούγεται ο αιώνιος λόγος του Θεού. Δεν έρχεται στον νου μας, καθώς ακούμε για τέτοιες καταστάσεις, ο Φαρισαίος της γνωστής παραβολής του Κυρίου μας Ιησού Χριστού; Γιατί τι άλλο έκανε ο τυπολάτρης Φαρισαίος; Σχήματι άνθρωπος του Θεού, με τα ωραία ενδύματα, την εντυπωσιακή στάση προσευχής, την ολοφάνερη ελεημοσύνη, αλλά εντελώς μακριά από τον ίδιο τον Θεό, απόλυτα ξένος προς το Πνεύμα Του, τελικώς αποδοκιμασμένος από Εκείνον και αδικαίωτος! Γιατί; Διότι στην πραγματικότητα ήταν… άθεος! Θεός του ήταν ο εαυτός του, το εγώ του που το έστηνε ως άγαλμα προκειμένου να στρέφονται οι άνθρωποι προς αυτόν και να τον θαυμάζουν. «Πήρες τον μισθό σου» λέει ο Κύριος. «Το μπράβο των ανθρώπων!» Το είχε σημειώσει και άλλοτε ο ενανθρωπήσας Κύριος: «Δεν μπορείς να έχεις πίστη Θεού, εφόσον κυνηγάς και θηρεύεις την ανθρώπινη δόξα!» Και˙ «οὐ πᾶς ὁ λέγων μοι Κύριε, Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τήν Βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, ἀλλ’ ὁ ποιῶν τό θέλημα τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν Οὐρανοῖς».
Πρόκειται για στόφα εκκλησιαστική, για «εκκλησιαστικότητα με βυζαντινό λούστρο», καθώς τη χαρακτηρίζει ο σοφός Γέρων, δανειζόμενος έκφραση ενός συγχρόνου αγίου, όπως λέει, που έζησε στη Αλάσκα, Ρώσος την καταγωγή. Και μνημονεύει τη γραφή του: «Μπορείς να έχεις την εκκλησιαστική σου ζωή, τα ωραία σου άμφια, τις εικόνες, τις ακολουθίες, τα σωστά στο Εκκλησιαστικό πνεύμα έντυπά σου, αλλά αυτό δεν είναι Ορθοδοξία. Είναι μια εκκλησιαστικότητα με Βυζαντινό λούστρο». Και δεν το λέει βεβαίως μόνο για κληρικούς ο Ρώσος ιεραπόστολος. Ο λόγος του αγκαλιάζει όλους τους πιστούς, γιατί κάποιες φορές όλοι περιπίπτουμε στη συγκεκριμένη παγίδα: την επιφανειακή προσέγγιση καθώς είπαμε της Ορθοδοξίας. Και γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι είναι το εύκολο! Χαϊδεύουμε τα πάθη μας πιστεύοντας ότι είμαστε ακραιφνώς ορθόδοξοι!
Και πώς φαίνεται ότι υπηρετούμε την άρνηση και την απιστία, όντας… «ορθόδοξοι»; Από το αποτέλεσμα που παράγεται: «πέφτουμε σε σύγχυση, πέφτουμε σε απελπισία, πέφτουμε σε απόγνωση και χανόμαστε!» Ο Κύριος έδωσε το δικαίωμα της εκτίμησης αυτής: «Τό δένδρον ἐκ τοῦ καρποῦ γινώσκεται». «Ἀπό τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς». Ξέρουμε αν μία κατάσταση πνευματική είναι εκ Θεού ή όχι, από το τι μας προκαλεί. Η σύγχυση, η απελπισία, η απόγνωση, η απώλεια εαυτού είναι τα πιο τρανταχτά σημάδια της παρουσίας του Πονηρού πνεύματος. Ο διάβολος ό,τι έχει αυτό και προσφέρει. Οπότε, «στῶμεν καλῶς!»
Και ποια είναι η στάση η καλή; Η δεύτερη προσέγγιση της Ορθοδοξίας, για την οποία κάνει λόγο ο πολύς και σοφός Ανανίας. Είσαι ορθόδοξος κατά το πνεύμα του Χριστού, των αγίων Αποστόλων και των Πατέρων της Εκκλησίας, όταν προσεγγίζεις την ορθόδοξη πίστη όχι ως ιδεολογία και «μόδα», αλλά με την καρδιά σου. Άλλωστε ο Κύριος γι’ αυτό μας κάλεσε: να ανοίξουμε την καρδιά μας και να Τον αποδεχτούμε χωρίς προαπαιτούμενα και αν. «Αν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές Του» είπε και όχι «αν με καταλαβαίνετε». Δεν είναι η λογική ή οτιδήποτε επίγειο και επιφανειακό που αποτελεί το κριτήριο της πίστεώς μας σ’ Αυτόν. Είναι η καρδιά μας, δηλαδή η αγάπη μας που καλείται να ανταποκριθεί στην αγάπη Εκείνου που έχει και την απόλυτη πρωτοβουλία. «Ἡμεῖς ἀγαπῶμεν ὅτι Αὐτός πρῶτος ἠγάπησεν ἡμᾶς». Και τι συμβαίνει με τον τρόπο αυτόν; Η καρδιακή προσέγγιση του Χριστού και του αγίου σώματός Του της Εκκλησίας, που αποδεικνύεται από την προσπάθεια τήρησης των αγίων Του εντολών, φέρει και τα αποτελέσματα που υποσχέθηκε: την ενοίκηση της αγίας Του χάριτος στην ύπαρξή μας, την ψυχή και το σώμα μας, να πορευόμαστε κατά τον τρόπο Εκείνου στη ζωή μας, γινόμενοι ένας δεύτερος Χριστός στο διάστημα που μας έταξε να περάσουμε στον κόσμο τούτο.
Είναι μονόδρομος! Ο ορθόδοξος, βαπτισμένος και χρισμένος στο όνομα του Χριστού, μέλος της Εκκλησίας, ντυμένος τον Ίδιο τον Κύριο, δεν μπορεί παρά να σκέπτεται, να ομιλεί, να συμπεριφέρεται έχοντας «νοῦν Χριστοῦ» (απ. Παύλος). Το σημειώνει και με μοναδικό τρόπο ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στην Α΄ καθολική του επιστολή: «Ὁ λέγων ἐν Αὐτῶ μένειν, ὀφείλει καθώς Ἐκεῖνος περιεπάτησεν καί αὐτός οὕτω περιπατεῖν». Λες ότι είσαι χριστιανός και μέλος Χριστού; Η ζωή σου αποτελεί μία συνέχεια Εκείνου – όποιος σε βλέπει «διαβάζει» την παρουσία Του και «μυρίζει» το άρωμά Του! Διαφορετικά, έστω και με το όνομα του χριστιανού, γίνεσαι άθεος. Και δεν πρέπει να μας ξενίζει η απολυτότητα αυτή, διότι το εκφράζει και πάλι ο αγαπημένος μαθητής του Κυρίου στη δεύτερη επιστολή του: «Πᾶς ὁ παραβαίνων καί μή μένων ἐν τῇ διδαχῇ τοῦ Χριστοῦ, Θεόν οὐκ ἔχει». Άθεος και αντίχριστος δεν είναι όποιος πολεμάει τον Θεό και τον Χριστό, κατά τον γνωστό τρόπο των αρνητών της πίστεως, μα και καθένας μας που εκτρέπεται, με επίγνωση και αμετανόητα, σε αλλότρια μονοπάτια από την «Ὁδόν» Κυρίου. Σύμφωνα μάλιστα με τα λόγια του ίδιου του Γέροντος Ανανία: «Ε, τώρα, πολλή αντιχριστολογία πέφτει και τον Αντίχριστο τον έχουμε μέσα μας. Δεν συγχωράμε, δεν αγαπάμε, δεν προσευχόμεθα για τους άλλους, τους κατακρίνουμε». Τι έτι άλλης αποδείξεως χρήζομεν; Δεν είναι και ο λόγος του Κυρίου επ’ αυτού που επιστεγάζει την τραγική για εμάς αυτήν πραγματικότητα; «Ὁ μή ὤν μετ’ ἐμοῦ κατ’ ἐμοῦ ἐστι».
Ο Ορθόδοξος λοιπόν είναι ορθόδοξος στον βαθμό που η ορθοδοξία, ως η αληθινή εικόνα του Κυρίου Ιησού Χριστού στον κόσμο, αγγίζει την καρδιά και την ψυχή του ανθρώπου, μεταμορφώνοντάς τον σε τόπο Χριστού, όπου η ευσπλαχνία, η ταπείνωση, η καθαρότητα της αγάπης, της αυτοθυσίας, της υπομονής είναι τα κύρια και καίρια χαρακτηριστικά του. Με κύριο γνώρισμά του μάλιστα τη χαρά από την παρουσία Του! «Χαίρετε!» «Καί τήν χαράν ὑμῶν οὐδείς αἴρει ἀφ’ ὑμῶν».
Οπότε στην υπερφυή και χαρισματική αυτήν κατάσταση το «κυνηγητό» του «βυζαντινισμού» δεν υφίσταται! Μπορεί πράγματι το βυζαντινό στοιχείο, είτε ως εικόνα είτε ως υμνολογία είτε ως ατμόσφαιρα να φανερώνει την πιο υγιή μορφή έκφρασης της Εκκλησίας – είναι δεδομένο τούτο! – μα για να λειτουργεί με τον τρόπο αυτόν θα πρέπει να έχει υποστεί αλλοίωση ο πιστός «ἀπό τήν δεξιάν τοῦ Ὑψίστου». Ειδάλλως, όπως είπαμε, εκπίπτουμε σε τυπολατρεία και βρισκόμαστε υπό την οργήν του Θεού. Και το παράδειγμα με τον άγιο Νεκτάριο που φέρνει ο άγιος σοφός Γέρων Ανανίας είναι καταπέλτης! «Μπορεί ο πιστός να έχει μία εικόνα της Αναγεννήσεως, όπως ο άγιος Νεκτάριος, και να προσεύχεται σ’ αυτήν». Και την Παναγία να την ζει και να την αισθάνεται, που θα πει ότι πρωτίστως η Παναγία έχει επιβλέψει και επιβλέπει πάνω στον πιστό αυτόν. Δεν λένε τυχαία οι αββάδες του Γεροντικού ότι «αν έχεις καρδιά μπορείς να σωθείς!»